Kerkenregister
Kerken in Nederland en Vlaanderen  

Aanmelden:
Kerkenregister
Predikantenreg.

Nederlandse Hervormde Kerk

De Nederlandse Hervormde Kerk is de voortzetting van de Gereformeerde of Publieke Kerk tijdens de Republiek der Verenigde Nederlanden en is de oudste protestantse kerk in Nederland. Haar naam is bepaald in het Algemeen Reglement van 1816.

Geschiedenis

Van dit Kerkgenootschap is geen stichtingsdatum aan te geven. Voorbereid door sacramentarisme, bijbels humanisme en anabaptisme, en gesterkt door Erasmus' theologische opvattingen, namen kerkelijk ontevreden volksgroepen in de vroegste periode (tot ca. 1540) invloeden van het lutheranisme op. Hiervan onderscheidde zich de doperse beweging.

De eerste niet-doperse martelaren waren augustijner monniken in Antwerpen (1523). In het noorden was Jan de Bakker (1525) de eerste martelaar.

Uit o.m. de avondmaalsbrief van Cornelis Hoen bleek duidelijk het verwantschap met de hervorming van Zwingli en Bullinger in Zürich. Johannes Anastasius Veluanus, pastoor te Garderen, en Hendrik van Bommel, rector te Utrecht, kunnen in hun geschriften als type gelden van de eigen Nederlandse reformatie op humanistisch bijbelse, weinig dogmatische maar niet on-orthodoxe grondslag.

In de volgende periode (ca. 1540-1566) werden, terwijl de kerkelijke politiek van Filips II en de instelling der nieuwe bisdommen (1559) alle hoop op verruiming voor de reformatorische gezindheid wegnamen, de plakkaten verscherpt en de inquisitie ingevoerd, waarop velen naar de Rijnstreek in Duitsland naar Oost-Friesland en Engeland (eerste Nederlandse Hervormde Kerk te Londen 24 juli 1550) uitweken.

In de Zuidelijke Nederlanden deed het calvinisme zich gelden; naar het voorbeeld van de Franse geloofsbelijdenis van 1559 kwam de Nederlandse geloofsbelijdenis tot stand in 1561, en werden de door Dathenus in 1563 vertaalde Heidelbergse catechismus, en de uit het Frans nogal ongelukkig vertaalde Psalmen werden in gebruik genomen.
Hierdoor kreeg de Hervorming een oecumenisch gezicht en de term nationaal-gereformeerd, die door sommige historici gebruikt wordt, is m.i. dan ook minder op zijn plaats.

Na het 'wonderjaar' 1566 van hagepreken, beeldenstorm, het Verbond der Edelen en het Verbond der Kooplieden, verlieten onder druk van toenemende executies, steeds grotere stromen hervormden het land, vooral tegen de komst van Alva. Onder hen was ook de Prins van Oranje, die, zonder zijn synthetische gezindheid ten opzichte van de verschillende reformatorische stromingen prijs te geven, na zijn terugkeer in 1572 in Dordrecht tot de Gereformeerde Kerk overging.

In het derde deel van de voorbereidingsperiode (na 1566) voerde de toenemende onderdrukking tot steeds intenser krachtsinspanning, waardoor op het convent te Wesel (1568) en de synode te Emden (1571) de organisatie (alweer naar Frans voorbeeld) van de Nederlandse kerk gereedgemaakt werd, zodat deze, toen het land begon 'open te gaan' (1572), in praktijk gebracht kon worden. De eerste nationale synode vond in 1578 in Dordrecht plaats.

In het zuiden werd bij de Unie van Atrecht de alleenheerschappij der Rooms-Katholieke Kerk erkend, in het noorden erkende de Unie van Utrecht de Gereformeerde Kerk zonder vervolging tegen de roomsen.
De kerk dacht theocratisch (art. 36 der Nederlandse geloofsbelijdenis), maar de staat was tolerant in de geest van het bijbels humanisme.  De nu z.g.n. heersende kerk werd zelf door de overheid overheerst.

Te onderscheiden waren de preciezen, waartoe de meeste predikanten behoorden, en de rekkelijken, waartoe Johan van Oldenbarnevelt en de regenten te rekenen waren; anders gezegd, calvinisten en libertijnen.
Door deze tegenstelling wordt de eerste periode van de geschiedenis van de gevestigde kerk tot de Nationale Synode van Dordrecht (1618-1619) gekenmerkt; zij heeft haar scherpste vorm gevonden in de strijd van remonstranten en contra-remonstranten, die met de overwinning van de laatsten, politiek gesteund door prins Maurits, eindigde.
De vijf artikelen tegen de remonstranten of "Canones synodi dordracenae" werden bij de twee bovengenoemde belijdenisgeschriften gevoegd; samen vormden ze de drie Formulieren van Enigheid (Eenheid).  De kerk was nu officieel goed calvinistisch-gereformeerd.

Gedurende de Gouden Eeuw, terwijl de dogmatiek dreigde te verstarren, ging het politieke en culturele leven veelal onafhankelijk daarvan zijn gang. Dikwijls werd het er ook sterk door geïnspireerd (de dichter Revius). De Republiek werd een schuilplaats voor vervolgden om het geloof uit verscheidene landen en de Gereformeerde Kerken zelf steunden door middel van hun synodale organisatie vele in nood verkerende buitenlandse protestantse kerken. Andere Nederlandse kerken, de Lutherse, Doopsgezinde, zelfs Remonstrantse, maar ook de Rooms-Katholieke, werden oogluikend toegelaten, maar niet officieel erkend.

Na de Dordtse Synode deden zich minder streng dogmatische (piëtistische, biblicistische) stromingen gelden, maar tegenover het rationalisme (Descartes) werd met kracht het openbaringskarakter van het christendom verdedigd.

Het einde van de Republlek betekende tevens het einde van de organisatie der kerk.
De Bataafse Republiek proclameerde de scheiding van kerk en staat; predikantstraktementen, predikantsplaatsen en kerkgebouwen gingen tijdelijk verloren na tal van wederwaardigheden bracht koning Willem I het herstel tot stand door eigen ingrijpen en de vaststelling van het Algemeen Reglement in 1816.

Behalve de classes Amsterdam, Delft en Utrecht, die hiertegen protesteerden, legde de gehele kerk zich erbij neer. De Wet op de kerkgenootschappen van 1853 heeft aan de kerk de gelegenheid gegeven zelf haar organisatie te kiezen. Zij liet die evenwel ongeveer gelijk aan de koninklijke.
Om de Nederduits (= Nederlands) sprekende plaatselijke gemeente van de Frans (Waals) sprekende te onderscheiden werd naast de naam 'Nederlandse Hervormde Kerk' ook 'Nederduitse Hervormde Gemeente' gebruikt.

De 19de eeuw is in de Nederlandse kerkgeschiedenis mede ten gevolge van het opkomen van de Evangelische of Groninger Richting, het liberalisme en modernisme, gekenmerkt door veel strijd waardoor de theologie werd vernieuwd.

Daartegenover vormen Afscheiding (1834) en Doleantie (1886) dieptepunten in de strijd om de belijdenis en de kerkorde. Uiteindelijk bleef een vrijwel geconsolideerde positie van verschillende richtingen over.
Deze veranderde, na lange voorbereiding, volkomen na de Tweede Wereldoorlog door de omzetting van de strijd in gesprek en de indiening eerst van een Werkorde (1945), daarna van een nieuwe Kerkorde (1950, in 1951 ingevoerd), die de organisatie van de kerk zoveel mogelijk met de calvinistische idealen van de Nederlandse reformatie en met de behoeften van de nieuwe tijd in overeenstemming bracht.

Gedurende de oorlog heeft de Hervormde Kerk zelf verzet gepleegd en heeft het ook krachtig bevorderd. Bovendien nam zij het initiatief tot interkerkelijk overleg, wat zeer vruchtbaar is gebleken. Daarna heeft zij zich aangesloten bij de Wereldraad van Kerken (Amsterdam 1948) en de weg der oecumene gekozen.
Thans heeft zij intercommunie met de Lutherse Kerk en veel meer contact met de overige protestantse kerken dan vroeger het geval was.

Organisatie en huidige situatie

Volgens haar presbyteraal-synodale kerkorde van 1951 dient de Hervormde Kerk zich aan als een Chrislus-belijdende geloofsgemeenschap, die haar apostolaire opdracht vervult in gehoorzaamheid aan de Heilige Schrift, en in gemeenschap met de belijdenis der vaderen, belijdenis doet van de zelfopenbaring van de drieënige God (art. VIII en X der Kerkorde).

In de loop van de laatste jaren heeft de Generale Synode zich bij Herderlijk schrijven over tal van vraagstukken op kerkelijk, theologisch, politiek en internationaal terrein uitgesproken.  In 1950 is het Theologisch Seminarium te Driebergen opgericht waar alle aanstaande predikanten hun laatste studiemaanden doorbrengen.
De stichting 'Kerk en Wereld' heeft ten doel in opdracht van de kerk bij te dragen aan de vervulling van haar apostolaire taak door vormingswerk, agogische dienstverlening en publikaties.
De academie 'De Horst' heeft zich van de kerk losgemaakt. De synode beschikt over raden voor haar diverse werkterreinen. In 1967 werd de vrouw tot alle ambten toegelaten.

De Nederlandse Hervormde Kerk wordt geregeerd door de Generale Synode, welker leden (27 predikanten, 13 ouderlingen, 7 kerkvoogden en 7 diakenen) door de classes worden gekozen. Er zijn 10 provinciale ressorten (Noord-Brabant en Limburg vormen één), 54 classes (de Waalse Commissie met 16 gemeenten inbegrepen), 147 ringen en ca. 1400 gemeenten.

Bij de volkstelling van 1971 had de kerk 2.911.575 leden, ofwel 23% van de Nederlandse bevolking (in 1960: 3.240.481 resp.28,3%).
 
Inmiddels zijn de Hervormde kerken opgegaan in de "Protestantse Kerk in Nederland" (PKN)

Gemeenten: